Trong đời sống hằng ngày, chúng ta liên tục đưa ra quyết định. Từ chuyện nhỏ như mua sắm, chọn quần áo mặc, đến những lựa chọn lớn hơn về công việc, tiền bạc hay các mối quan hệ. Phần lớn những quyết định này bị ảnh hưởng bởi thói quen, cảm xúc, trực giác và rất nhiều giả định ngầm. Lĩnh vực Tư duy và ra quyết định (Judgment & Decision-Making – JDM) ra đời để giúp chúng ta hiểu rõ hơn điều đó: Không phải để “luôn quyết định đúng”, mà để hiểu vì sao ta thường nghĩ và chọn sai, từ đó thận trọng hơn với chính mình.
5 cuốn sách dưới đây được Sach100 chọn như một điểm bắt đầu nhẹ nhàng, dễ đọc, không đòi hỏi nền tảng học thuật, nhưng đủ để người đọc hình thành một bức tranh ban đầu về cách con người suy nghĩ và ra quyết định trong cuộc sống.
Thứ tự đọc gợi ý:
- Nghệ thuật tư duy rành mạch: Nhận diện nhanh các sai lầm tư duy phổ biến trong đời sống hằng ngày.
- Phi lý trí: Hiểu rằng con người hành xử phi lý theo quy luật, không phải ngẫu nhiên.
- Sự thật về thế giới: Làm quen với việc kiểm tra trực giác bằng dữ liệu và bối cảnh rộng hơn.
- Dám nghĩ lại: Xây dựng thái độ linh hoạt với niềm tin và quan điểm cá nhân.
- Tư duy đặt cược: Học cách đánh giá quyết định trong điều kiện bất định, tách quá trình suy nghĩ khỏi kết quả.
Nghệ thuật tư duy rành mạch. Rolf Dobelli • 2013
Cuốn sách trình bày 99 sai lầm tư duy thường gặp trong đời sống hằng ngày, mỗi sai lầm được minh họa bằng một tình huống ngắn, dễ nhận ra. Nội dung xoay quanh các hiện tượng như quá tự tin, hiệu ứng đám đông, ngộ nhận nguyên nhân – kết quả, hay việc đánh giá sai xác suất. Cách viết súc tích, không cần đọc theo thứ tự, giúp người đọc nhanh chóng nhận diện những lối mòn quen thuộc trong suy nghĩ của chính mình.
Phi lý trí. Dan Ariely • 2008
Cuốn sách cho thấy con người không hành xử ngẫu nhiên, mà phi lý theo những khuôn mẫu lặp lại. Dan Ariely sử dụng các thí nghiệm tâm lý và ví dụ đời thường để giải thích vì sao chúng ta thường đưa ra những lựa chọn bất lợi cho chính mình, đặc biệt trong tiêu dùng, định giá, so sánh và ra quyết định cảm tính. Cuốn sách giúp người đọc nhận ra rằng “phi lý” không phải ngoại lệ, mà là trạng thái mặc định của con người.
Sự thật về thế giới. Hans Rosling • 2018
Cuốn sách tập trung vào khoảng cách giữa trực giác và dữ liệu. Hans Rosling chỉ ra rằng con người thường nhìn thế giới theo hướng bi quan, cực đoan hoặc đơn giản hóa quá mức, dẫn đến những đánh giá sai lệch về kinh tế, xã hội và rủi ro. Thông qua các ví dụ trực quan và câu chuyện dễ hiểu, cuốn sách giúp người đọc làm quen với việc kiểm tra lại cảm nhận của mình bằng số liệu, thay vì tin hoàn toàn vào trực giác.
Dám nghĩ lại. Adam Grant • 2021
Cuốn sách nói về khả năng xem xét lại niềm tin và quyết định đã hình thành. Adam Grant phân tích vì sao con người thường đồng nhất bản thân với quan điểm của mình, dẫn đến việc phòng thủ, bảo vệ ý kiến cũ ngay cả khi chúng không còn phù hợp. Cuốn sách khuyến khích người đọc phát triển thói quen đặt câu hỏi với chính mình, coi việc thay đổi suy nghĩ không phải là yếu đuối, mà là một kỹ năng nhận thức quan trọng.
Tư duy đặt cược. Annie Duke • 2018
Annie Duke tiếp cận ra quyết định từ góc nhìn của xác suất và bất định. Cuốn sách đề xuất đánh giá quyết định dựa trên chất lượng suy nghĩ tại thời điểm lựa chọn, thay vì chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng. Thông qua các ví dụ từ poker, kinh doanh và đời sống, cuốn sách giúp người đọc phân biệt giữa may mắn và năng lực, đồng thời xây dựng thói quen nhìn nhận quyết định một cách công bằng hơn với chính mình.
5 cuốn sách trên giúp người đọc dễ đi vào và tiếp nhận chủ đề này ngay từ đầu. Khi đã quen thuộc hơn với các khái niệm cơ bản, người đọc có thể tiếp tục tìm hiểu sâu hơn qua 4 cuốn sách trụ cột về tư duy và ra quyết định.
