Loài tinh tinh thứ ba

Loài tinh tinh thứ ba đặt một câu hỏi tưởng chừng đơn giản: Điều gì đã khiến con người, chỉ khác tinh tinh khoảng 2% bộ gen, trở thành loài thống trị Trái đất trong một thời gian tiến hóa rất ngắn? Tác giả Jared Diamond tiếp cận câu hỏi này từ nhiều lớp khác nhau của sinh học, tiến hóa và văn hóa, để truy ngược lại những bước ngoặt quyết định đã định hình loài người.

Phần đầu cuốn sách khảo sát quá trình hình thành loài người từ tổ tiên chung với tinh tinh, dựa trên bằng chứng hóa thạch, công cụ và di truyền học. Diamond không tìm kiếm một “gen thiên tài”, mà chỉ ra sự tích lũy của nhiều thay đổi nhỏ nhưng mang tính bước ngoặt. Phần tiếp theo tập trung vào những đặc điểm vòng đời chỉ có ở con người, như nuôi con kéo dài sau cai sữa, hôn phối ổn định, tuổi thọ cao và hiện tượng mãn kinh, những yếu tố góp phần quan trọng vào sự phát triển của ngôn ngữ, nghệ thuật và truyền tri thức.

Ở các phần sau, Diamond mở rộng phân tích sang văn hóa và hành vi: Ngôn ngữ, công nghệ, nông nghiệp, xu hướng bạo lực giữa các nhóm, tính bài ngoại, cũng như mối quan hệ giữa con người và môi trường. Cuốn sách cho thấy cùng một năng lực giúp con người xây dựng văn minh cũng là nguồn gốc của chiến tranh, hủy diệt sinh thái và nguy cơ tự diệt. Từ các cuộc tuyệt chủng động vật lớn trong quá khứ đến sự sụp đổ của những nền văn minh cổ đại, Diamond đặt câu hỏi về tương lai của chính loài người trong bối cảnh sức mạnh ngày càng vượt xa khả năng tự kiểm soát.

Loài tinh tinh thứ ba là cuốn sách nổi tiếng sớm nhưng mang tính nền tảng trong tư duy của Jared Diamond, kết nối sinh học tiến hóa với lịch sử và văn hóa nhân loại, đồng thời mở ra nhiều chủ đề mà ông tiếp tục phát triển trong các tác phẩm nổi tiếng sau này của ông.