Tư duy nhanh và chậm

Tư duy nhanh và chậm (Thinking, Fast and Slow) là tác phẩm tổng hợp toàn bộ sự nghiệp khoa học của Daniel Kahneman trong nghiên cứu về phán đoán và ra quyết định của con người. Thay vì tiếp cận hành vi con người như những lựa chọn lý trí nhất quán, cuốn sách cho thấy tư duy của chúng ta vận hành thông qua hai cơ chế song song: Một hệ thống nhanh, tự động, cảm tính – và một hệ thống chậm, có chủ đích, đòi hỏi nỗ lực.

Khung lý thuyết “Hệ thống 1 – Hệ thống 2” không nhằm phân loại con người thành lý trí hay phi lý trí, mà để mô tả cách các phán đoán thực tế hình thành trong đời sống hàng ngày. Phần lớn các quyết định được đưa ra bởi Hệ thống 1: Nhanh, tiết kiệm năng lượng, dựa trên trực giác và kinh nghiệm. Hệ thống 2 xuất hiện khi cần tính toán, suy luận logic hoặc kiểm soát các phản xạ tự động, nhưng lại lười biếng và dễ nhường quyền quyết định cho Hệ thống 1.

Kahneman lần lượt phân tích các thiên kiến nhận thức quen thuộc như quá tự tin, ảo giác về xác suất, đánh giá sai rủi ro, hiệu ứng mỏ neo, ác cảm mất mát, hay cách chúng ta thường thay thế những câu hỏi khó bằng các câu hỏi dễ hơn mà không nhận ra. Điểm quan trọng là các sai lệch này không mang tính ngẫu nhiên, mà có tính hệ thống và lặp lại, khiến con người khó tự sửa sai chỉ bằng ý chí.

Kahneman nhấn mạnh giới hạn của việc tự giám sát tư duy: Hệ thống 1 không thể bị tắt, còn Hệ thống 2 thì không đủ bền bỉ để can thiệp thường xuyên. Giải pháp khả dĩ nhất là học cách nhận diện những bối cảnh có nguy cơ sai lầm cao, đặc biệt khi quyết định mang hệ quả lớn.

Tư duy nhanh và chậm có ảnh hưởng sâu rộng đến kinh tế học hành vi, tâm lý học nhận thức, chính sách công và quản trị. Nhiều công trình sau này của Richard Thaler và Dan Ariely tiếp nối trực tiếp hoặc gián tiếp các nền tảng nghiên cứu về phán đoán và ra quyết định do Daniel Kahneman và Amos Tversky đặt ra. Chính chuỗi công trình này đã đưa Kahneman tới giải Nobel Kinh tế năm 2002, được trao cùng với Vernon L. Smith.

Cuốn sách này giúp người đọc hiểu vì sao con người thường xuyên phán đoán sai, và vì sao những sai lầm đó lại là một phần cố hữu của cách bộ não con người vận hành.