Tất cả chúng ta đều hành xử cảm tính

Tất cả chúng ta đều hành xử cảm tính là câu chuyện hình thành của kinh tế học hành vi. Richard Thaler kể lại hành trình nhiều thập kỷ quan sát, tranh luận và phản biện để chứng minh một điều tưởng như hiển nhiên: Con người không hành xử lý trí như các mô hình kinh tế giả định.

Điểm xuất phát của Thaler rất đơn giản. Kinh tế học cổ điển xây dựng các mô hình dựa trên “con người lý trí” – những cá nhân luôn tính toán tối ưu, nhất quán và không cảm xúc. Nhưng trong đời sống thực, từ mua sắm, tiết kiệm, đầu tư cho đến ra quyết định chính sách, con người liên tục sai lệch khỏi những giả định đó. Họ trì hoãn, thiên vị, đánh giá sai rủi ro và phản ứng cảm tính. Thaler gọi những sai lệch này là “misbehaving” – những hành vi lệch chuẩn nhưng phổ biến.

Cuốn sách liệt kê các ví dụ cụ thể: Cách con người “chia tiền trong đầu” (mental accounting – gán cho tiền những ý nghĩa khác nhau, rồi chi tiêu theo cảm xúc của từng ‘ngăn’), phản ứng khác nhau với lãi và lỗ, hay đưa ra quyết định thiếu nhất quán dù thông tin không thay đổi. Những quan sát này ban đầu bị giới kinh tế học chính thống cho là giai thoại bên lề. Nhưng theo thời gian, chúng trở thành nền tảng cho một hướng nghiên cứu mới, kết hợp chặt chẽ giữa kinh tế học và tâm lý học.

Trong sách Thaler kể lại những cuộc tranh luận học thuật gay gắt nhưng không nặng tính chuyên môn. Ông mô tả sự phản kháng của giới kinh tế truyền thống, những lần bị coi là “lập dị”, và cách các ý tưởng về hành vi con người dần được chấp nhận khi thực tế thị trường liên tục chứng minh mô hình cũ là không đủ. Kinh tế học hành vi không ra đời từ một phát minh đơn lẻ, mà từ quá trình tích lũy quan sát rất dài.

Khác với cuốn Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman, vốn tập trung vào cơ chế tư duy và các thiên lệch nhận thức, cuốn sách này đặt trọng tâm vào việc những lệch lạc đó tác động thế nào đến thị trường, tổ chức và chính sách. Những quan sát trong cuốn sách này cũng mở đường cho các ý tưởng mà Thaler sau này phát triển cùng Cass Sunstein trong cuốn Cú hích (Nudge) – về cách thiết kế lựa chọn sao cho con người dễ hành xử tốt hơn, thay vì kỳ vọng họ luôn lý trí.

Tất cả chúng ta đều hành xử cảm tính vừa là lịch sử của một cuộc cách mạng tư duy trong kinh tế học, vừa là lời nhắc rằng mọi mô hình về xã hội sẽ thiếu sót nếu bỏ qua bản chất cảm tính và không hoàn hảo của con người. Cuốn sách phù hợp với người đọc muốn hiểu vì sao các quyết định kinh tế, cả cá nhân và nhà nước, thường không vận hành như những gì sách giáo khoa mô tả.