Proust và con mực

Proust và con mực bắt đầu từ một tiền đề gây bất an: Não người không được sinh ra để đọc. Việc đọc là một phát minh văn hóa quá muộn trong lịch sử tiến hóa để có vùng não chuyên biệt. Vì vậy, khi con người học đọc, não buộc phải tái chế các mạch thần kinh vốn dùng cho những chức năng khác. Toàn bộ cuốn sách xoay quanh hệ quả sâu xa của sự tái cấu trúc này.

Wolf mô tả não đọc như một cấu hình tạm thời, mong manh và có thể bị thay đổi. Việc đọc không chỉ là nhận diện chữ, mà là một chuỗi xử lý chậm, trong đó thị giác, ngôn ngữ, trí nhớ, suy luận và cảm xúc được liên kết thành một mạng lưới duy nhất. Wolf cho thấy mỗi hệ chữ viết đều để lại dấu vết thần kinh khác nhau, khiến việc đọc không phải là một kỹ năng phổ quát mà là một hình thức huấn luyện não đặc thù.

Ở phần phát triển cá nhân, Wolf đi sâu vào chứng khó đọc (dyslexia) như một cửa sổ để hiểu não đọc. Bà không mô tả khó đọc như một thiếu hụt đơn giản, mà như hệ quả của việc não không dễ dàng sắp xếp lại các mạch thần kinh theo yêu cầu của chữ viết tuyến tính. Từ đó, sách đặt lại cách nhìn về năng lực trí tuệ: Những não gặp khó khăn với chữ có thể mạnh ở tư duy hình ảnh, không gian và mô hình. Đây là một lập luận làm lung lay các chuẩn đo lường trí tuệ dựa trên đọc – viết.

Phần gây tranh luận nhất của cuốn sách nằm ở phân tích não đọc trong môi trường số. Wolf không đối lập sách in với màn hình theo kiểu hoài cổ. Bà chỉ ra rằng việc đọc sâu – loại đọc cho phép suy luận, đồng cảm và tư duy phản biện – đòi hỏi thời gian và sự tập trung mà môi trường số không mặc định cung cấp. Não quen với tìm kiếm nhanh và xử lý phân mảnh có nguy cơ không còn duy trì được cấu hình cần thiết cho việc đọc sâu, bởi não luôn thích nghi với dạng kích thích lặp lại.

Proust và con mực đặt người đọc trước một câu hỏi khó chịu hơn: Nếu việc đọc đã từng tái cấu trúc não bộ con người, thì những thay đổi trong cách đọc hôm nay đang âm thầm tái cấu trúc não theo hướng nào?

“Proust” trong tiêu đề sách là tên của Marcel Proust, nhà văn Pháp nổi tiếng với lối viết gắn với đọc chậm, ký ức và suy tư nội tâm. Tác giả dùng Proust như biểu tượng cho kiểu đọc sâu mà não bộ con người từng hình thành.