Võ sĩ đạo, linh hồn Nhật Bản

Võ sĩ đạo, linh hồn Nhật Bản được viết bằng tiếng Anh năm 1900, không phải cho người Nhật, mà cho phương Tây đang cố hiểu Nhật Bản là gì sau quá trình hiện đại hóa thần tốc. Nitobe Inazo là một trí thức Nhật được đào tạo theo kiểu phương Tây và theo Kitô giáo, đã chọn võ sĩ đạo như một ngôn ngữ trung gian để giải thích nền tảng tinh thần đã định hình hành vi, đạo đức và cách tổ chức xã hội Nhật Bản.

Võ sĩ đạo trong sách không được trình bày như một hệ thống võ thuật hay kỷ luật quân sự, mà như một nền đạo đức tương đương với tinh thần hiệp sĩ ở châu Âu. Nitobe phân tích các phẩm chất cốt lõi như nghĩa, dũng, nhân, lễ, trung thành, danh dự… như những chuẩn mực đã ngấm vào hành vi xã hội, từ giáo dục, quan hệ chủ tớ, cho tới cách con người đối diện với thất bại và cái chết.

Khác với Fukuzawa Yukichi – người đặt trọng tâm vào khai trí, độc lập tư duy và thể chế, Nitobe tập trung vào câu hỏi vì sao xã hội Nhật có thể giữ được kỷ luật nội tại và sự gắn kết đạo đức khi bước vào hiện đại. Võ sĩ đạo, trong cách trình bày của ông, đóng vai trò như lõi mềm: Không phải luật pháp, không phải tôn giáo chính thức, nhưng là thứ khiến con người tự điều chỉnh hành vi ngay cả khi không có cưỡng chế bên ngoài.

Cuốn sách cũng cho thấy rõ một căng thẳng quan trọng: Nitobe vừa muốn bảo vệ giá trị truyền thống, vừa phải diễn giải chúng bằng ngôn ngữ đạo đức phổ quát để phương Tây chấp nhận. Vì vậy, Võ sĩ đạo mang tính diễn giải và lý tưởng hóa nhất định, không phải một công trình lịch sử phê phán. Đây không phải sách để tìm hiểu chi tiết đời sống võ sĩ thời phong kiến, mà để hiểu cách Nhật Bản tự kể câu chuyện về mình với thế giới trong giai đoạn chuyển giao.