Trong nhiều thập kỷ nay, công việc được xem như trục trung tâm của đời sống trưởng thành: Học để có việc, làm việc để sống, thăng tiến để khẳng định giá trị bản thân. Nhưng trong thực tế hiện đại, mối quan hệ này ngày càng trở nên căng thẳng. Nhiều người làm việc toàn thời gian nhưng cảm thấy trống rỗng; nhiều nghề tồn tại nhưng chính người trong nghề không tin rằng công việc của mình có ích; và không ít người vừa sợ mất việc, vừa không muốn quay lại công việc cũ.
Những biến động hậu COVID, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, chiến tranh và khủng hoảng khí hậu đã làm lộ rõ một sự thật khó chịu: Công việc không chỉ là vấn đề kinh tế, mà là vấn đề về ý nghĩa sống. Khi cấu trúc việc làm thay đổi nhanh hơn khả năng thích nghi của con người, câu hỏi “làm gì để sống” không còn tách rời khỏi câu hỏi “sống để làm gì”.
Trục sách này được hình thành từ các suy nghĩ đó. Đây không phải các lời khuyên nghề nghiệp, cũng không giúp người đọc tìm đam mê hay định hướng sự nghiệp. Mục tiêu của trục nội dung này là làm rõ vai trò của công việc trong đời sống con người: Công việc đã, đang và có thể định hình bản sắc cá nhân, cảm nhận giá trị, và trải nghiệm sống của con người như thế nào. Độc giả phù hợp là những người đang nghi ngờ các khuôn mẫu quen thuộc về lao động, hoặc cảm thấy cần một khung tư duy rộng hơn để nhìn lại mối quan hệ giữa công việc và đời sống.
Thứ tự đọc gợi ý:
1. Đời ngắn lắm, đừng làm việc vô nghĩa!: Phá vỡ ảo tưởng rằng mọi việc làm đều mang giá trị xã hội thực sự.
2. Thiết kế một cuộc đời đáng sống: Chuyển câu hỏi ý nghĩa sang tư duy thử–sai và tái cấu trúc lựa chọn cá nhân.
3. Làm ra làm, chơi ra chơi: Xác lập tiêu chí giá trị của lao động trong bối cảnh nhiễu loạn chú ý.
4. Dòng chảy: Đào sâu trải nghiệm tâm lý khi công việc trở thành hoạt động có ý nghĩa nội tại.
5. Đúng việc: Đặt câu hỏi công việc trở lại trong bối cảnh xã hội và khai minh của Việt Nam.
Đời ngắn lắm, đừng làm việc vô nghĩa!. David Graeber • 2018
Cuốn sách này đóng vai trò mở khóa toàn bộ trục đọc. Nó đặt ra một câu hỏi gây khó chịu nhưng khó né tránh: nếu một công việc không tạo ra giá trị thực sự cho xã hội, tại sao nó vẫn tồn tại và thậm chí được trả lương cao? Căng thẳng trung tâm mà cuốn sách làm lộ ra nằm ở sự lệch pha giữa cảm nhận chủ quan của người lao động và diễn ngôn chính thống về “việc làm có ích”.
Điểm không thể thay thế của cuốn sách này là việc nó chuyển vấn đề từ đạo đức cá nhân sang cấu trúc hệ thống. Sự trống rỗng trong lao động không được mô tả như thất bại cá nhân, mà như một hệ quả logic của cách nền kinh tế hiện đại tổ chức quyền lực, danh xưng và giá trị.
Thiết kế một cuộc đời đáng sống. Bill Burnett, Dave Evans • 2016
Cuốn sách này giữ vai trò hạ nhiệt và tái định khung tư duy sau cú sốc nhận thức ban đầu. Thay vì tiếp tục phê phán hệ thống, nó đưa người đọc trở lại với câu hỏi: trong một thế giới không có con đường nghề nghiệp “đúng sẵn”, con người có thể hành động như thế nào để không bị tê liệt bởi lựa chọn?
Điểm đặc biệt của cuốn sách nằm ở việc nó không coi sự nghiệp là một kế hoạch tuyến tính cần tối ưu, mà là một quá trình thử nghiệm liên tục. Căng thẳng giữa “lựa chọn hợp lý” và “cảm giác sống” được xử lý bằng các khái niệm thiết kế, giúp người đọc nhìn công việc như một cấu trúc có thể chỉnh sửa, chứ không phải bản án phải chịu đựng.
Làm ra làm, chơi ra chơi. Cal Newport • 2016
Cuốn sách này xác lập lại tiêu chí đánh giá giá trị lao động ở cấp độ cá nhân. Trong bối cảnh công việc ngày càng bị băm nhỏ bởi email, họp hành và các tín hiệu gây nhiễu, nó đặt câu hỏi: điều gì khiến một công việc trở nên đáng làm, chứ không chỉ là bận rộn?
Vai trò không thể thay thế của cuốn sách là việc nó nối trực tiếp ý nghĩa công việc với chất lượng chú ý. Công việc chỉ có thể trở thành nguồn giá trị khi nó đòi hỏi sự tập trung sâu và tạo ra năng lực hiếm. Điều này làm lộ ra mâu thuẫn giữa cấu trúc tổ chức hiện đại và khả năng con người tạo ra lao động có ý nghĩa.
Dòng chảy. Mihaly Csikszentmihalyi • 1990
Cuốn sách này đưa trục đọc sang một tầng sâu hơn: trải nghiệm chủ quan khi con người làm việc. Thay vì hỏi công việc có “hữu ích” hay không, nó đặt vấn đề về trạng thái tâm lý trong quá trình lao động, nơi ý nghĩa không đến từ kết quả hay phần thưởng bên ngoài.
Điểm không thể thay thế ở đây là việc cuốn sách cung cấp một khung tâm lý học cho trải nghiệm lao động tối ưu. Nó cho thấy công việc có thể trở thành nguồn ý nghĩa khi thách thức và năng lực được cân bằng, qua đó mở ra một cách hiểu khác về hạnh phúc không dựa trên địa vị hay thành tựu xã hội.
Đúng việc. Giản Tư Trung • 2015
Cuốn sách này neo toàn bộ trục đọc trở lại bối cảnh xã hội cụ thể của Việt Nam. Thay vì tiếp tục bàn ở cấp độ cá nhân hay tâm lý, nó đặt câu hỏi về công việc trong mối liên hệ với khai minh, vai trò xã hội và cấu trúc giá trị chung.
Điểm khác biệt không thể thay thế của cuốn sách là việc nó không coi “đúng việc” là phù hợp cá nhân, mà là sự ăn khớp giữa năng lực, bối cảnh và trách nhiệm xã hội. Qua đó, câu hỏi về ý nghĩa công việc được mở rộng từ “tôi nên làm gì” sang “tôi đang đứng ở đâu trong trật tự chung”.
Sau trục sách này, công việc không còn như một nghĩa vụ phải tối ưu, cũng không chỉ là nguồn thu nhập. Công việc hiện như không gian mà hệ thống xã hội, trải nghiệm cá nhân và giá trị chung va chạm với nhau. Ý nghĩa của công việc vì thế không phải thứ có sẵn, mà là thứ cần được hiểu đúng trước khi có thể lựa chọn hay thay đổi.
