Cái tôi trong tương tác xã hội

Cái tôi trong tương tác xã hội là một trong những công trình kinh điển của xã hội học thế kỷ 20. Tác giả Erving Goffman quan sát đời sống con người không phải từ những lý thuyết trừu tượng, mà từ những tương tác rất nhỏ, rất đời thường: Chào hỏi, ăn mặc, nói chuyện, giữ thể diện, và “đóng vai” trước người khác.

Goffman đề xuất một ẩn dụ nổi tiếng: Đời sống xã hội giống như sân khấu. Mỗi cá nhân, khi bước vào tương tác, đều đang trình diễn một vai nào đó trước khán giả. Có “mặt tiền” – nơi ta kiểm soát hình ảnh, lời nói, cử chỉ để phù hợp với kỳ vọng xã hội; và có “hậu trường” – nơi ta được thả lỏng, gỡ bỏ vai diễn, chuẩn bị cho lần xuất hiện tiếp theo. Cái gọi là “cái tôi” vì thế không phải một bản chất cố định, mà được hình thành, duy trì và điều chỉnh liên tục trong tương tác với người khác.

Điểm đặc biệt là Goffman không phán xét đúng – sai, giả – thật. Ông không coi việc “diễn” là giả tạo, mà là điều kiện cần để xã hội vận hành trơn tru. Con người cần giữ thể diện cho mình và cho người khác; cần các nghi thức ngầm để tránh xung đột; cần những vai trò ổn định để tương tác không rơi vào hỗn loạn. Khi một màn trình diễn “sụp đổ” – lộ bí mật, sai vai, phá vỡ kỳ vọng – ta mới thấy rõ mức độ mong manh của trật tự xã hội.

Dù được viết từ giữa thế kỷ 20, cuốn Cái tôi trong tương tác xã hội vẫn trở nên đặc biệt sắc bén khi đọc trong bối cảnh Internet và mạng xã hội. Những khái niệm như mặt tiền, hậu trường, vai diễn, đội nhóm, quản lý ấn tượng… dường như đã dự báo trước thế giới của avatar, feed cá nhân, thương hiệu cá nhân và đời sống luôn “bật camera”.

Cuốn sách giúp người đọc hiểu rằng điều đang diễn ra hôm nay không hoàn toàn mới, mà là sự tăng tốc và phóng đại của những cơ chế xã hội vốn đã tồn tại từ lâu. Đây không phải là cuốn sách dễ đọc theo nghĩa đại chúng. Văn phong chặt chẽ, nhiều ví dụ xã hội học, ít cảm xúc cá nhân. Nhưng với những ai muốn hiểu sâu hơn về cái tôi, về cách con người xuất hiện trước nhau, và về cấu trúc vô hình chi phối đời sống xã hội, đây là một tác phẩm nền tảng, khó thay thế.