Khái lược văn minh luận

Khái lược văn minh luận được viết trong giai đoạn Nhật Bản vừa bước vào Minh Trị Duy Tân, khi câu hỏi lớn nhất của xã hội không còn là có nên học phương Tây hay không mà là học để làm gì, và học tới mức nào để không đánh mất chính mình. Fukuzawa viết như một người đang tìm cách giải thích thế nào là văn minh cho một xã hội vừa thoát khỏi trật tự phong kiến.

Khác với cuốn Khuyến học tập trung vào giáo dục cá nhân và năng lực tự lập, Khái lược văn minh luận mở rộng phạm vi sang văn minh như một quá trình xã hội. Fukuzawa không coi văn minh là đạo đức cao đẹp hay sự giàu có vật chất, mà là trạng thái trong đó con người có năng lực tư duy độc lập, biết tổ chức xã hội hợp lý, và có khả năng tự quyết vận mệnh tập thể. Ông phân biệt rõ các cấp độ văn minh, từ bán khai đến khai hóa, và nhấn mạnh rằng khoảng cách giữa các xã hội không nằm ở chủng tộc hay khí chất, mà ở trình độ tri thức và thể chế.

Fukuzawa tách rời văn minh khỏi mô phỏng bề ngoài. Ông phê phán việc chỉ học kỹ thuật, quân sự hay hình thức tổ chức của phương Tây mà không thay đổi nền tảng tư duy. Văn minh, theo ông, không đến từ việc bắt chước cho giống, mà từ khả năng hiểu vì sao người khác tiến lên được, rồi tự xây dựng con đường phù hợp với hoàn cảnh của mình. Đây là lập luận trung tâm khiến cuốn sách vẫn còn giá trị đối với các xã hội hậu thuộc địa hoặc đang phát triển.

Cuốn sách cũng cho thấy rõ nỗi lo của Fukuzawa trước nguy cơ phụ thuộc trí tuệ. Nếu một quốc gia chỉ tiếp nhận tri thức như hàng hóa nhập khẩu, không hình thành được tầng lớp công dân có tư duy phản biện và tinh thần tự lực, thì sự văn minh đó chỉ là lớp vỏ mong manh. Ở điểm này, Khái lược văn minh luận không phải một bản ca ngợi phương Tây, mà là một lời cảnh báo về cái giá của việc hiện đại hóa thiếu nền tảng khai trí.

Sách đòi hỏi người đọc kiên nhẫn với lập luận mang tính khái quát và so sánh lịch sử, không phù hợp với kỳ vọng đọc nhanh hay tìm công thức cải cách. Nhưng chính cách lập luận chậm rãi và hệ thống này giúp người đọc thấy rõ cách Fukuzawa tư duy về xã hội như một chỉnh thể, thay vì tập hợp các chính sách rời rạc.