Khuyến học

Khuyến học, xuất bản lần đầu khoảng từ năm 1872 đến 1876, à một bản văn khai trí dành cho toàn xã hội Nhật Bản trong giai đoạn chuyển mình sang hiện đại. Fukuzawa Yukichi viết cuốn sách này khi Nhật vừa kết thúc thời Mạc phủ, đứng trước áp lực phải thay đổi để không bị các cường quốc phương Tây áp đảo. Trong bối cảnh đó, học không được hiểu là học chữ thánh hiền hay học để làm quan, mà là học để trở thành một cá nhân độc lập, có năng lực tự suy nghĩ và tự chịu trách nhiệm.

Nội dung xuyên suốt của Khuyến học xoay quanh một luận điểm giản dị nhưng mang tính lật đổ tư duy truyền thống: mọi người sinh ra vốn bình đẳng về mặt nhân cách, sự khác biệt giàu nghèo và địa vị chỉ đến từ mức độ học tập và tự rèn luyện. Fukuzawa chỉ trích sự tâm lý cam chịu, lệ thuộc vào giai cấp, dòng dõi và quyền lực, vốn ăn sâu trong xã hội phong kiến. Ông khẳng định rằng một quốc gia chỉ có thể mạnh khi từng cá nhân trong quốc gia đó biết học, biết suy nghĩ bằng lý trí, và không sống dựa vào người khác hay nhà nước.

Fukuzawa gắn học vấn cá nhân với độc lập quốc gia. Học không phải để tu thân theo nghĩa đạo đức trừu tượng, mà để hiểu luật pháp, khoa học, kinh tế, và cách xã hội vận hành. Một người dân không hiểu biết sẽ dễ bị dẫn dắt; một xã hội đầy những cá nhân lệ thuộc sẽ không thể là một quốc gia tự chủ. Từ đó, Khuyến học trở thành nền móng tư tưởng cho việc phổ cập giáo dục, xây dựng công dân và hình thành tầng lớp trung lưu ở Nhật Bản thời Minh Trị.

Khác với nhiều tác phẩm giáo dục phương Đông cùng thời, Khuyến học không kêu gọi phục tùng hay đạo đức hoá con người. Fukuzawa không nói về người tốt theo chuẩn mực luân lý, mà nói về người có năng lực sống độc lập trong một xã hội hiện đại. Ông chấp nhận bất bình đẳng kết quả, nhưng bác bỏ bất bình đẳng cơ hội; chấp nhận cạnh tranh, nhưng yêu cầu nền tảng học vấn phổ cập để cạnh tranh đó không biến thành áp bức.

Hơn một thế kỷ sau, Khuyến học vẫn được đọc như một văn bản nền tảng để hiểu vì sao Nhật Bản lựa chọn con đường giáo dục khai phóng, thực học và trọng năng lực cá nhân. Cuốn sách đặt ra một khung tư duy: Muốn thay đổi xã hội, phải bắt đầu từ việc thay đổi cách con người hiểu về học tập và chính mình.