Lên gác rút thang

Lên gác rút thang bắt đầu từ một câu hỏi tưởng như hiển nhiên: các quốc gia giàu hiện nay đã trở nên giàu có bằng cách nào. Trong các thảo luận đương đại, các tổ chức quốc tế và các nước phát triển thường khuyến nghị các quốc gia đang phát triển áp dụng những “chính sách tốt” như tự do thương mại, giảm vai trò nhà nước, bảo vệ sở hữu trí tuệ và xây dựng các thể chế theo mô hình phương Tây .

Cuốn sách đặt lại toàn bộ giả định này bằng cách quay về lịch sử: liệu những chính sách đang được khuyến nghị có thực sự là con đường mà các nước phát triển đã đi qua hay không. Khác với cách tiếp cận lý thuyết thuần túy, Ha-Joon Chang sử dụng phương pháp lịch sử để xem xét quá trình phát triển của các quốc gia như Anh, Mỹ và châu Âu.

Các bằng chứng được trình bày cho thấy quá trình công nghiệp hóa của các nước này không dựa trên tự do thương mại hay thị trường hoàn toàn, mà ngược lại thường gắn với: Bảo hộ ngành công nghiệp non trẻ, trợ cấp xuất khẩu, kiểm soát thương mại và đầu tư, vai trò mạnh của nhà nước. Những điều này đi ngược lại với hình ảnh phổ biến về các nền kinh tế phát triển như những biểu tượng của thị trường tự do ngay từ đầu.

Từ các quan sát lịch sử, cuốn sách đưa ra một hình ảnh ẩn dụ: các quốc gia phát triển đã sử dụng một “chiếc thang” để leo lên vị trí hiện tại, nhưng sau đó lại loại bỏ hoặc ngăn cản việc sử dụng những công cụ tương tự đối với các quốc gia đi sau. Ẩn dụ này không được trình bày như một khẩu hiệu, mà được xây dựng qua việc đối chiếu giữa: chính sách thực tế trong lịch sử và các khuyến nghị chính sách hiện tại. Sự khác biệt giữa hai lớp này tạo ra một căng thẳng trong cách hiểu về phát triển kinh tế.

Cuốn sách cũng đặt lại vấn đề về “thể chế tốt”. Những yếu tố như ngân hàng trung ương độc lập, hệ thống pháp lý hoàn chỉnh hay bảo vệ sở hữu trí tuệ mạnh không phải lúc nào cũng tồn tại trong giai đoạn đầu phát triển của các quốc gia giàu. Điều này dẫn đến một cách nhìn khác: thay vì xem thể chế và chính sách như những tiêu chuẩn cố định, cuốn sách gợi ra rằng chúng có thể thay đổi theo giai đoạn phát triển và bối cảnh lịch sử.

Lên gác rút thang không trình bày một mô hình phát triển thay thế hoàn chỉnh, mà chủ yếu đặt lại các giả định đang được coi là phổ quát. Việc đọc cuốn sách này giúp nhận diện lại cách các luận điểm kinh tế được xây dựng và sử dụng trong thực tế. Các lập luận trong sách có thể được đặt cạnh các ví dụ lịch sử hoặc các trường hợp đương đại, từ đó làm rõ sự khác biệt giữa lý thuyết và thực hành.