Nhà nước và quyền lực chính trị ở Việt Nam đầu thế kỉ XIX

Vũ Đức Liêm • 2​026

Nhà nước và quyền lực chính trị ở Việt Nam đầu thế kỷ XIX không đơn thuần là một bản ghi chép lịch sử mà là một cuộc giải phẫu chuyên sâu về cơ chế tổ chức và sự vận hành của bộ máy quyền lực thời kỳ đầu nhà Nguyễn. Không đi theo trục thời gian truyền thống, tác phẩm nhìn nhận lịch sử như một thực thể chính trị đang trong quá trình kiến tạo và kiện toàn hệ thống.

Cuốn sách tập trung vào các mắt xích cụ thể: từ cấu trúc hành chính, đội ngũ quan lại cho đến sự tương tác giữa chính quyền trung ương và các đơn vị cơ sở. Cuốn sách khắc họa hình ảnh một nhà nước luôn trong trạng thái động, phải liên tục điều tiết các mâu thuẫn nội tại giữa ý chí cai trị tuyệt đối và những phản ứng từ thực tế xã hội tại làng xã.

Một điểm đặc sắc của cuốn sách là việc nâng tầm các yếu tố như châu bản, hệ thống thông tin và mạng lưới bưu chính lên vị trí trọng tâm. Tác giả chỉ ra rằng quyền lực không phải là một khái niệm trừu tượng, mà được cụ thể hóa thông qua:

  • Văn bản hành chính: Cách các mệnh lệnh được văn bản hóa.
  • Mạng lưới truyền tin: Tốc độ và khả năng kiểm soát thông tin trên diện rộng.
  • Giám sát lãnh thổ: Khả năng hiện diện của nhà nước tại những vùng xa xôi.

Sách cũng cho thấy trong bối cảnh lãnh thổ không ngừng mở rộng về phía Nam và vùng hạ lưu sông Mekong, bộ máy quản trị buộc phải tiến hóa để thích nghi với những thách thức địa lý mới. Đây không chỉ là câu chuyện quân sự mà là bài toán về quản trị không gian. Điều này cũng cho thấy một hệ thống đang nỗ lực chuẩn hóa và tập trung hóa quyền lực một cách quyết liệt trên một dải đất vừa mới được thống nhất sau hàng trăm năm chia cắt.

Cuốn sách giúp người đọc thấy rằng lịch sử chính trị không chỉ nằm ở các quyết định lớn, mà ở cách một hệ thống vận hành hàng ngày: thông tin đi thế nào, lệnh được thực thi ra sao, và quyền lực thực sự nằm ở đâu trong mạng lưới đó.

Ngày cập nhật: 08/04/2026

Mục lục
Trước nội dung chính
  • Lời Nhà xuất bản.
  • Lời nói đầu.

    Chương 1. Việt Nam đầu thế kỉ Xix.

    • 1.1. Việt Nam thời Gia Long.
    • 1.1.1. Tổ chức bộ máy và sự vận hành của nền chính trị.
    • 1.1.2. Trao đổi thông tin hành chính dưới thời Gia Long.
    • 1.1.3. Việc biên soạn văn bản hành chính và sự vận hành của nền chính trị.
    • 1.2. Dự án nhà nước của Minh Mệnh (1820 – 1841).
    • 1.2.1. Minh Mệnh: Con người.
    • 1.2.2. Tập trung hoá bộ máy hành chính.
    • 1.2.3. Các văn phòng hoàng cung và Nội các.
    • 1.2.4. Hành chính địa phương.
    • 1.2.5. Cơ mật viện.

    Chương 2. Phe phái và quyền lực chính trị ở Việt Nam đầu thế kỉ Xix.

    • 2.1. Khung cảnh của xung đột phe phái.
    • 2.2. Nguồn gốc của xung đột.
    • 2.3. Cuộc chiến ngai vàng năm 1816.
    • 2.4. Một triều đình, hai nền chính trị.
    • 2.5. Dự án chính trị của Minh Mệnh.
    • 2.6. Tương tác quyền lực và bản sắc của nền chính trị Việt Nam đầu thế kỉ Xix.

    Chương 3. Châu bản và nến chính trị triều Minh Mệnh (1820 – 1841).

    • 3.1. Nến hành chính của châu bản.
    • 3.2. Châu bản và nén hành chính.
    • 3.3. Châu bản và thiết chế, quyền lực.
    • 3.4. Châu bản và hoàng đế.
    • 3.5. Những thế giới ẩn dấu sau trang tài liệu lưu trữ.

    Chương 4. Làng xã và bạo lực xã hội ở Việt Nam đầu thế kỉ Xix.

    • 4.1. Nhận thức về bạo lực xã hội ở Việt Nam đầu thế kỉ Xix.
    • 4.2. Nhà nước và làng xã ở Việt Nam (1500 – 1800).
    • 4.3. Cường hào, thổ hào và quân sự hoá nông thôn.
    • 4.4. Nguồn gốc của vũ khí.
    • 4.5. Dân phiêu tán và quân sự hoá nông thôn.
    • 4.6. Sự suy thoái của hệ thống hình án và tù nhân nổi loạn.
    • 4.7. Các cuộc nổi dậy làng xã và sự suy yếu của quyền lực nhà nước.
    • 4.8. Bạo lực xã hội và số phận của lịch sử Việt Nam.

    Chương 5. Nguyễn Công Trứ trong trật tự quyền lực của Minh Mệnh.

    • 5.1. Những cánh tay hành chính của Minh Mệnh.
    • 5.2. Nguyễn Công Trứ và trật tự quyền lực của Minh Mệnh.
    • 5.3. Nguyễn Công Trứ – Một cánh tay nối dài của minh mệnh.
    • 5.4. Lập lại trật tự ở Bắc thành.
    • 5.5. Nguyễn Công Trứ và một khoảnh khắc lịch sử.

    Chương 6. Bưu chính và sự vận hành của quyền lực chính trị ở Việt Nam đầu thế kỉ Xix.

    • 6.1. Thông tin liên lạc và quản trị nhà nước.
    • 6.2. Vụ án dịch trạm Thanh Hoá.
    • 6.3. Thông tin liên lạc, công văn và thực hành chính trị.
    • 6.3.1. Thư nặc danh và tính chính danh của thực hành chính trị.
    • 6.3.2. Bảo mật và kiểm soát thông tin.
    • 6.4. Thông tin liên lạc và số phận của đế chế.

    Chương 7. Quản trị lãnh thổ ở lưu vực sông Mekong thời Minh Mệnh.

    • 7.1. Việt Nam ở đường biên.
    • 7.2. Cấu trúc quyền lực ở lưu vực sông Mekong thời tiến hiện đại.
    • 7.3. Lưu vực sông Mekong đầu thế kỉ Xix: Địa lí tri thức.
    • 7.4. Lưu vực sông Mekong đầu thế kỉ Xix: Không gian kiến tạo nhà nước.
    • 7.5. Sự dịch chuyển dân cư theo hạ tầng nhà nước ở lưu vực sông Mekong.
    • 7.6. Sự mở rộng của không gian hành chính.
    • 7.7. Hướng tới một mô hình quản trị lãnh thổ mới ở lưu vực sông Mekong.

    Chương 8. Quản trị lãnh thổ Việt Nam ở hạ lưu sông Mekong nửa đầu thế kỉ Xix.

    • 8.1. Việt Nam và sự ảnh hưởng ở hạ lưu sông Mekong.
    • 8.2. Hạ lưu sông Mekong: Vùng đệm giữa hai nhà nước.
    • 8.3. "Văn minh" và "man di".
    • 8.4. Những động thái quản trị vùng biên.
    • 8.5. Mở rộng ảnh hưởng về phái tây: Những thách thức.
    • 8.6. Phòng thủ biên giới.
    • 8.7. Thông tin liên lạc và phòng thủ.
    • 8.8. Cuộc thương thảo của các thực hành quản trị không gian.
    • 8.9. Vẽ bản đồ Việt tính.
    Sau nội dung chính
    • Tài liệu tham khảo.
    • Chỉ mục.
    Chủ đề:
    Chia sẻ:
    Về tác giả: