Nhật Bản duy tân 30 năm

Nhật Bản Duy tân 30 năm được Đào Trinh Nhất viết trong bối cảnh Việt Nam những năm 1930–1940, khi Việt Nam đang ở dưới ách thuộc địa Pháp, phong trào cải cách – canh tân đã nhiều lần khởi phát nhưng đều rơi vào bế tắc hoặc thất bại. Các nỗ lực như Đông Kinh Nghĩa Thục, Duy Tân, hay cải cách giáo dục – chính trị đầu thế kỷ XX để lại nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời. Chính trong bối cảnh đó, việc nhìn sang Nhật Bản không chỉ là tò mò học thuật, mà là một nhu cầu tự vấn mang tính sinh tử của giới trí thức Việt Nam.

Nhật Bản Duy tân 30 năm là một công trình khảo cứu lịch sử chính trị viết từ lập trường trông người để nghĩ cho mình. Đào Trinh Nhất tiếp cận Minh Trị Duy tân như một quá trình lịch sử có điều kiện, tiền đề và giới hạn rõ ràng.

Cuốn sách tập trung vào ba tầng phân tích gắn chặt với nhau. Tầng thứ nhất là cấu trúc lịch sử nội tại của Nhật Bản trước 1868: Tác giả dành nhiều dung lượng để chỉ ra rằng cuộc cải cách không xuất hiện từ khoảng trống, mà dựa trên một xã hội đã được thao luyện lâu dài bởi chế độ phong kiến, tinh thần võ sĩ đạo, ý thức cộng đồng và niềm tin vào tính chính danh của Thiên hoàng. Việc Nhật Bản tự xem mình là Thần quốc không được trình bày như mê tín, mà như một nguồn lực tinh thần giúp xã hội duy trì kỷ luật, trật tự và ý chí tự cường.

Tầng thứ hai là cách thức Nhật Bản tiếp nhận phương Tây. Đào Trinh Nhất đặc biệt nhấn mạnh việc Nhật không sao chép máy móc mô hình Âu–Mỹ, mà lựa chọn có chọn lọc: Cải cách hành chính, quân đội, giáo dục, công nghiệp được triển khai dưới danh nghĩa Thiên hoàng, trong khi quyền lực thực tế nằm trong tay nhóm lãnh đạo Duy tân. Cách sử dụng biểu tượng chính trị để hợp thức hóa thay đổi sâu rộng trong xã hội là một điểm phân tích xuyên suốt của cuốn sách.

Tầng thứ ba, cũng là điểm khiến cuốn sách không thể thay thế bằng các khảo cứu hiện đại, là so sánh ngầm với Việt Nam và Trung Quốc. Đào Trinh Nhất đặt câu hỏi vì sao các quốc gia Đông Á khác, dù cùng chịu áp lực phương Tây, lại không tạo ra được một chuyển hóa tương tự. Ông không quy về một nguyên nhân đơn lẻ, mà chỉ ra sự khác biệt về tinh thần dân tộc, cấu trúc xã hội, mức độ chuẩn bị nội tại và cách giới trí thức nhìn nhận cải cách.

Xuyên suốt tác phẩm là mối quan tâm rõ rệt tới vận mệnh Việt Nam. Tuy không viết dưới dạng chính luận trực tiếp, cuốn sách cho thấy một nỗ lực dùng lịch sử Nhật Bản như tấm gương để soi chiếu con đường tự cường của các dân tộc bị đặt vào thế yếu trong trật tự thế giới hiện đại.