Những phương thức tư duy

Những phương thức tư duy tập hợp các bài giảng cuối đời của Alfred North Whitehead, khi ông đã rời toán học để trở thành một triết gia về khoa học, giáo dục và văn minh. Đây là một nỗ lực truy ngược lại câu hỏi nền tảng: Con người đang tư duy bằng những cách nào, và những cách ấy hình thành từ đâu.

Whitehead không bàn tư duy đúng hay tư duy sai, mà phân biệt các phương thức tư duy đã âm thầm chi phối khoa học, giáo dục và đời sống hiện đại. Ông chỉ ra sự thống trị của tư duy trừu tượng hóa và tư duy phân mảnh, những cách tư duy tỏ ra cực kỳ hiệu quả trong khoa học kỹ thuật nhưng lại làm nghèo trải nghiệm sống. Ông nhấn mạnh việc con người nhầm lẫn mô hình trừu tượng với thực tại sống động, rồi tổ chức xã hội, giáo dục và chính sách dựa trên sự nhầm lẫn đó.

Khác với nhiều sách tư duy phản biện, Whitehead không đưa ra công cụ hay phương pháp. Ông đi sâu vào nguồn gốc triết học của thói quen tư duy hiện đại, từ cách khoa học tách chủ thể – khách thể, đến việc giáo dục ưu tiên thông tin hơn là hình thành năng lực cảm nhận quan hệ giữa các sự vật. Ở đây xuất hiện một điểm rất riêng: Tư duy không chỉ là thao tác trí óc, mà là cách con người tham dự vào thế giới—bao gồm cảm xúc, thẩm mỹ, đạo đức và lịch sử.

Tác giả phê phán nền giáo dục coi tri thức như các đơn vị rời rạc. Whitehead xem giáo dục là quá trình nuôi dưỡng khả năng nhận ra các mối quan hệ, chứ không phải tích lũy dữ kiện. Điều này nối trực tiếp với quan niệm của ông về văn minh: Văn minh suy thoái không phải vì thiếu thông tin, mà vì mất khả năng suy tư sâu về ý nghĩa của thông tin.