Sở hữu hay hiện hữu

Sở hữu hay hiện hữu đặt ra câu hỏi căn bản về cách con người hiện đại tổ chức đời sống của mình. Thay vì bàn về đạo đức hay triết lý trừu tượng, Fromm tiếp cận vấn đề từ tâm lý học xã hội: Con người đang sống theo cách tồn tại dựa trên sở hữu hay cách tồn tại dựa trên hiện hữu.

Cuốn sách phân biệt hai cách sống này một cách hệ thống. Sở hữu là khi giá trị bản thân được đo bằng những gì ta có: Tài sản, địa vị, tri thức tích lũy, quyền kiểm soát. Hiện hữu là khi con người sống thông qua trải nghiệm, quan hệ, sáng tạo, và khả năng tự do sử dụng năng lực nội tại của mình. Fromm cho rằng xã hội công nghiệp hiện đại đã đẩy con người lệch hẳn về phía sở hữu, khiến họ đánh mất cảm giác sống, yêu, và hiện diện thật sự.

Fromm không chỉ phê phán chủ nghĩa tiêu thụ, mà còn phân tích cách nó thâm nhập vào ngôn ngữ, giáo dục, lao động và cả đời sống tinh thần. Ông cho thấy ngay cả tri thức, tôn giáo hay tình yêu cũng có thể bị “vật hóa” thành thứ để chiếm hữu, thay vì được sống và thực hành. Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc có hay không có tài sản, mà ở việc con người định nghĩa chính mình bằng cái gì.

Sở hữu hay hiện hữu không kêu gọi quay lưng với thế giới hiện đại. Cuốn sách như một tấm gương phản chiếu, buộc người đọc tự quan sát cách mình đang sống, đang học, đang yêu và đang làm việc. Chính sự tỉnh táo đó là điểm khởi đầu cho thay đổi, nếu có.