Vì sao có những quốc gia trở nên giàu có, ổn định và có ảnh hưởng, trong khi những quốc gia khác liên tục rơi vào nghèo đói, xung đột hoặc lệ thuộc? Câu hỏi này không thể trả lời bằng một nguyên nhân đơn lẻ.
Nhiều công trình nghiên cứu của các học giả hiện đại trong vài thập kỷ qua cho thấy sự khác biệt giữa các quốc gia là kết quả của lịch sử dài hạn, cấu trúc quyền lực, và cách các thể chế được hình thành qua thời gian.
5 cuốn sách dưới đây mở ra một cách nhìn hệ thống về quyền lực, lịch sử và phát triển. Bạn có thể đọc bài này để tham khảo chung, hoặc bấm vào từng cuốn để mở link xem chi tiết mỗi cuốn.
Thứ tự đọc gợi ý:
- Súng, vi trùng và thép: Đặt nền tảng địa lý – lịch sử dài hạn cho sự khác biệt giữa các xã hội.
- Những con đường tơ lụa: Mở rộng khung nhìn sang mạng lưới thương mại và quyền lực toàn cầu.
- Bí ẩn của tư bản: Hiểu vai trò của pháp quyền và quyền sở hữu trong phát triển kinh tế.
- Tại sao các quốc gia thất bại: Kết nối phát triển với cấu trúc thể chế và phân bổ quyền lực.
- Nguồn gốc trật tự chính trị: Đi sâu vào cách nhà nước và trật tự chính trị hình thành và duy trì.
Súng, vi trùng và thép. Jared Diamond • 2005
Cuốn sách đặt nền tảng cho cách nhìn dài hạn về sự phân hóa quyền lực toàn cầu. Jared Diamond tập trung vào vai trò của địa lý, môi trường, sinh học và các lợi thế tích lũy sớm trong lịch sử nhân loại. Ông cho thấy vì sao một số khu vực có điều kiện thuận lợi để phát triển nông nghiệp, công nghệ và tổ chức xã hội sớm hơn, từ đó tạo ra khoảng cách kéo dài hàng thế kỷ giữa các nền văn minh.
Những con đường tơ lụa. Peter Frankopan • 2015
Cuốn sách nhìn lại lịch sử thế giới từ các tuyến giao thương Á–Âu, thay vì từ trung tâm châu Âu hiện đại. Peter Frankopan cho thấy quyền lực toàn cầu từng hình thành và dịch chuyển qua các mạng lưới thương mại, tôn giáo, tài nguyên và chiến tranh. Lịch sử phát triển vì thế không phải là câu chuyện tuyến tính, mà là kết quả của các dòng chảy kinh tế – chính trị liên tục thay đổi vị trí trung tâm.
Bí ẩn của vốn. Hernando De Soto • 2000
Cuốn sách đưa quyền sở hữu và pháp quyền vào trung tâm của vấn đề phát triển. Hernando de Soto chỉ ra rằng nhiều xã hội không thiếu tài sản, nhưng thiếu hệ thống pháp lý để biến tài sản đó thành vốn có thể giao dịch, đầu tư và mở rộng. Sự khác biệt giữa các quốc gia không chỉ nằm ở của cải hiện có, mà ở khả năng “mã hóa” của cải đó vào hệ thống luật pháp và thể chế.
Tại sao các quốc gia thất bại. Daron Acemoglu, James A. Robinson • 2012
Cuốn sách lập luận rằng yếu tố quyết định sự thịnh vượng hay suy thoái của một quốc gia nằm ở thể chế chính trị và kinh tế. Các tác giả phân biệt giữa thể chế bao trùm và thể chế chiếm đoạt, cho thấy cách quyền lực được phân phối và kiểm soát ảnh hưởng trực tiếp đến động lực đầu tư, đổi mới và phát triển dài hạn. Đây là một trong những công trình quan trọng nhất về kinh tế học thể chế đương đại.
Nguồn gốc trật tự chính trị. Francis Fukuyama • 2011
Fukuyama nghiên cứu quá trình hình thành nhà nước, pháp quyền và trách nhiệm giải trình của chính quyền qua lịch sử các nền văn minh. Ông chỉ ra rằng trật tự chính trị không tự nhiên xuất hiện, cũng không dễ sao chép hay đẩy nhanh. Sự phát triển bền vững đòi hỏi sự cân bằng mong manh giữa nhà nước mạnh, luật pháp ổn định và cơ chế kiểm soát quyền lực.
Nếu bạn đọc riêng lẻ, mỗi cuốn sách này trả lời một lát cắt khác nhau của câu hỏi phát triển. Nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng tạo thành một mạch liên tục: Từ điều kiện tự nhiên và lịch sử lâu đời, sang mạng lưới giao thương và quyền lực khu vực, rồi đến thể chế, pháp quyền và nhà nước hiện đại. Sự phát triển không xuất hiện như một lựa chọn chủ động của từng quốc gia, mà như kết quả của những cấu trúc được hình thành, củng cố và truyền tiếp qua nhiều thế hệ.
Các tác giả trong danh sách này đến từ những chuyên ngành khác nhau: Địa lý học, lịch sử toàn cầu, kinh tế học thể chế và khoa học chính trị. Điểm chung của họ là cùng nhìn vấn đề phát triển ở tầm dài hạn, vượt ra ngoài các sự kiện ngắn hạn hay các giải thích dựa trên cá nhân, lãnh đạo hoặc văn hoá đơn lẻ.
5 cuốn sách này không giúp người đọc dự đoán tương lai của từng quốc gia, mà để hiểu vì sao các xã hội lại đứng ở những vị trí rất khác nhau trong thế giới hiện đại và những khác biệt đó không dễ thay đổi trong thời gian ngắn.
